Een middeleeuws klooster is niet de eerste plek waar je een casino verwacht. Toch vind je midden in Breda, pal naast het Chassé Theater, een Holland Casino achter eeuwenoude kloostermuren. Daarmee is het een van de meest bijzondere historische gebouwen van de stad.
Want voordat hier roulette werd gespeeld en de eerste speelautomaten verschenen, woonden hier nonnen en liepen er later militairen rond. Het oude klooster werd een kazerne, overleefde eeuwen aan verbouwingen en kreeg uiteindelijk een compleet nieuwe bestemming als casino. Gelukkig ging daarbij niet alle historie verloren. Wie goed kijkt, ziet tussen alle moderne casinofaciliteiten nog altijd de gotische ramen, oude muren en andere sporen van het kloosterverleden.
In dit artikel nemen we je mee door die bijzondere geschiedenis: van middeleeuws klooster tot Kloosterkazerne en uiteindelijk Holland Casino Breda.
Van middeleeuws klooster tot militaire kazerne
Voor het begin van dit verhaal moeten we ruim zeven eeuwen terug. De zusters van Sint-Catharinadal kwamen rond 1295 vanuit Wouw naar Breda en vestigden zich in 1308 op de plek van het huidige casino. Dat was toen nog een heel ander stukje Breda. Het klooster lag aan de rand van de stad en de zusters hadden rondom flink wat grond. Een deel daarvan stond bekend als het Nonnenveld en werd onder meer gebruikt voor landbouw.
Van dat eerste klooster is weinig over. Rond 1500 werd het complex flink vernieuwd en verrees een grote stenen kloosterkerk in gotische stijl. De kerk was verdeeld in twee delen: de zusters volgden de diensten vanuit hun eigen gedeelte, afgescheiden van de andere kerkgangers. Het is deze eeuwenoude kerk die je nog altijd terugziet in het huidige casinogebouw.
En oud is hier ook echt oud. De kerk stond er al toen in 1534 een enorme stadsbrand door Breda raasde en een groot deel van de stad verwoestte. Het klooster bleef gespaard. Niet veel later werden de vestingwerken van Breda uitgebreid. Het klooster kwam daardoor binnen de stadsmuren te liggen, terwijl een deel van de landerijen van de zusters, waaronder het Nonnenveld, daarbuiten bleef.
Aan het kloosterleven kwam in de eeuwen daarna een einde. Breda wisselde tijdens de Tachtigjarige Oorlog meerdere keren van machthebber en dat had ook gevolgen voor de katholieke kloosterorden. De zusters verlieten uiteindelijk Breda en vestigden zich in Oosterhout, waar Sint-Catharinadal trouwens nog altijd bestaat. Hun oude klooster kreeg ondertussen andere bestemmingen en werd vanaf 1646 onder meer als school gebruikt.
In 1814 kwamen er opnieuw heel andere bewoners: militairen. Om van een voormalig klooster een bruikbare kazerne te maken, werd er stevig verbouwd. Zelfs de hoge kloosterkerk werd praktisch aangepakt. Er kwamen extra verdiepingsvloeren in, zodat de enorme ruimte veel efficiënter kon worden gebruikt. In de negentiende eeuw volgden meer verbouwingen en uitbreidingen en groeide het complex uit tot de Kloosterkazerne.
Bijna twee eeuwen lang bleven hier militairen rondlopen. Pas in 1992 werd de kazerne opgeheven. Daarmee kwam er na nonnen, scholieren en soldaten ruimte voor een volgende bewoner die niemand in 1308 had kunnen voorspellen: Holland Casino.
Van Kloosterkazerne naar Holland Casino Breda
Holland Casino was in 1992 trouwens geen nieuwkomer in Breda. Al sinds 1987 had de stad een vestiging, maar nog niet op deze bijzondere locatie. In 1998 kocht Holland Casino de oude Kloosterkazerne voor het symbolische bedrag van één gulden. Een koopje, zou je denken, maar daarna begon het dure gedeelte: de restauratie en verbouwing kostten ruim 42 miljoen euro.
Een eeuwenoud klooster veranderen in een modern casino bleek dan ook geen simpele verbouwing. De verdiepingsvloeren die in de loop der eeuwen in het gebouw waren aangebracht, werden verwijderd. Daarvoor in de plaats kwam een zelfdragende constructie, zodat de historische muren zo min mogelijk werden belast. De oude binnenplaats werd overkapt en veranderde in de grote speelzaal. Onder die zaal kwam zelfs een nieuwe kelder met ruimte voor speelautomaten.
Ondertussen bleef het verleden letterlijk opduiken. Archeologen hadden na het vertrek van Defensie al onderzoek gedaan naar het terrein en vonden onder meer graven in de voormalige kloosterkerk en kloostergang. Tijdens de latere restauratie kwamen in de kerk ook historische muurschilderingen tevoorschijn. Die vondst was zo bijzonder dat de werkzaamheden een aantal maanden vertraging opliepen. De schilderingen werden behouden en zijn onderdeel geworden van het gebouw.
Ook op andere plekken werd bewust met de geschiedenis gespeeld. De oorspronkelijke steile dakhelling van de kloosterkerk werd teruggebracht en op de plek van het verdwenen kerktorentje kwam een nieuwe toren van glas. De gevels werden ondertussen zoveel mogelijk met rust gelaten. Het idee was niet om het gebouw weer helemaal terug te brengen naar één moment in de geschiedenis, maar om de verschillende eeuwen zichtbaar te houden.
In 2003 gingen de deuren van Holland Casino Breda op deze plek open. Sindsdien staan de roulettetafels en speelautomaten tussen gotische ramen en eeuwenoude muren. Dat is nogal een verschil met een live casino dat je gewoon vanaf de bank bezoekt: in Breda is de locatie minstens zo interessant als wat er binnen gebeurt.
Wat zie je nog van het oude klooster?
Na al die verbouwingen is er gelukkig genoeg van het oude klooster over om te herkennen waar je bent. Het duidelijkst zie je dat aan de voormalige kloosterkerk. De hoge gotische ramen, bakstenen muren en het steile dak passen niet bepaald bij het beeld van een doorsnee casino. De glazen toren bovenop is nieuw, maar staat op de plek waar eeuwen geleden ook een kerktorentje stond.
Binnen wordt het leuk om even verder te kijken dan de speeltafels. De historische muren zijn op veel plekken bewust zichtbaar gebleven en ook de oude ramen maken nog gewoon deel uit van het interieur. Door het verwijderen van de later toegevoegde verdiepingsvloeren kreeg de voormalige kerk bovendien weer een deel van haar oorspronkelijke hoogte terug.
Ook de binnenplaats is er nog, al zul je die niet meer als zodanig herkennen. Waar de nonnen ooit buiten tussen de kloostergebouwen liepen, sta je tegenwoordig onder een glazen overkapping midden in het casino. Samen met de oude muren eromheen maakt dat goed zichtbaar hoe het moderne casino in het bestaande kloostercomplex is geschoven.
Daarmee is de Kloosterkazerne meer dan een historisch omhulsel voor Holland Casino. Een flink deel van de geschiedenis is onderdeel gebleven van het gebouw dat je tegenwoordig binnenstapt.
